AZERBAYCAN EKONOMİSİ

Nüfusunun çoğunluğunu Azeri Türklerinin oluşturduğu Azerbaycan, küresel enerji stratejilerindeki rolü ve Rusya-İran-Türkiye üçgeniyle kültürel ve siyasi bağlantıları nedeniyle Güney Kafkasya siyasetinin önemli aktörlerinden biri konumundadır. 1918’de Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’nin ilanıyla mevcut yapısının ilk halini alan ülke, 1920’deki Bolşevik işgaliyle beraber Sovyetler Birliği’nin kontrolüne girmiştir. 1922-91 yıllarında Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti adı altında, Sovyet İmparatorluğu’nun parçası olarak varlığını sürdürmüştür.

Sovyetler Birliği’nin 1990’nda dağılma sürecine girmesiyle harekete geçen ülke, 18 Ekim 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir. Ülkedeki ilk cumhurbaşkanlığı seçimleri 1992’de düzenlenmiştir. Bu seçim sonucu Ebulfez Elçibey, Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin sonuncu ve Azerbaycan Cumhuriyeti’nin ilk lideri olan Ayaz Mutallibov’dan koltuğu devralmıştır. Elçibey, 1993’te görevini bırakmak zorunda kalmıştır.

Haydar Aliyev Dönemi

Turancı-milliyetçi görüşleri nedeniyle Rusya ve İran’ın büyük rahatsızlık duyduğu Ebulfeyz Elçibey’in görevinden zamansız ayrılışı, Aliyevlerin halen devam eden iktidarının önünü açmıştır. Ülkeye bağlı olan ama onunla kara sınırı bulunmayan Nahçivan Özerk Cumhuriyeti’nin fiili yöneticisi konumundaki Haydar Aliyev, önce Milli Meclis Başkanı ve geçici cumhurbaşkanı seçilmiştir. Sovyet döneminin üst düzey idarecilerinden Aliyev, kısa süre sonra düzenlenen referandumla cumhurbaşkanlığını resmen devralmıştır.

Devlet sistemi ve siyaset arenasındaki muhaliflerini bertaraf eden Haydar Aliyev, 1990’ların sonunda ülkenin mutlak hakimi haline gelmiştir. Geniş petrol rezervlerini kullanabilmek için uluslararası şirketlerle anlaşmalar imzalayan tecrübeli lider, hileli olduğu iddia edilen 1998 seçimleriyle ikinci kez cumhurbaşkanı olmuştur.

Bakü, 1999’da Şah Deniz doğalgaz rezervinin keşfinin akabinde Ankara ile bu alanda ihracat anlaşması imzalamıştır. Ayrıca, Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol ve Bakü-Tiflis-Erzurum doğalgaz boru hatlarını hayata geçirebilmek amacıyla Türkiye ve bir diğer Güney Kafkasya ülkesi olan Gürcistan ile işbirliğine gitmiştir.

Haydar Aliyev’in 1999’da başlayan sağlık problemleri, birkaç yıl içinde onu artık görev yapamaz hale getirmiştir. Ağustos 2003’te tedavi olmak için yeniden ABD’ye giden Aliyev, 1995 yılından itibaren Milli Meclis üyesi olan oğlu İlham Aliyev’i başbakanlığa atamıştır. Ekim 2003’te görevinden resmen ayrılan Haydar Aliyev, aynı zamanda lideri olduğu Yeni Azerbaycan Partisi’nin (YAP) yegane cumhurbaşkanı adayı olarak oğlu İlham’ı tayin etmiştir. Böylece oğlunun aynı zamanda siyasi varisi olduğunu açıkça ortaya koymuştur.

İlham Aliyev Dönemi

Ekim 2003’te düzenlenen cumhurbaşkanlığı seçimlerini, oyların yüzde 77’sini alan İlham Aliyev’in kazandığı açıklanmıştır. Oğul Aliyev’in cumhurbaşkanlığı koltuğunu babasından devralmasıyla ülkede ‘İkinci Aliyev’ resmen dönemi başlamıştır. İlham Aliyev’in ülkenin liderliğini üstlendiği esnada babasının durumu da gittikçe kötüleşmiştir. Haydar Aliyev, 12 Aralık 2003 günü ABD’nin Cleveland kentindeki bir klinikte hayatını kaybetmiştir.

İlham Aliyev, 2008’de tekrar seçilmesinden bir yıl sonra düzenlediği referandumla cumhurbaşkanlığının görev dönemi sınırlamasını kaldırmıştır. 9 Ekim 2013 tarihli son cumhurbaşkanlığı seçimlerini, Aliyev’in yüzde 85’lik oy oranıyla kazandığı ilan edilmiştir. Yoğun usulsüzlük iddiaları ve muhalefet partilerinin yoğun tepkisiyle karşılaşan sonuçların ardından başlayan gösteriler güvenlik güçlerinin müdahalesiyle bastırılmıştır.

Ülke, henüz demokratik siyasi altyapısını oluşturamamıştır. İdarede diktatoryal bir yapı hakimdir. Bunun iyi veya kötü bir durum olduğunu şu an da kestirebilmek oldukça zordur. Ülke kaynaklarının şahsi / ailevi zenginleşme için kullanılmadığı ölçüde bu dönemi geçiş dönemi olarak ve istikrarın sağlanması için gerekli olduğunu ileri sürmekte pekala mümkündür.

Temel Ekonomik Göstergeler

2011a2012a2013a2014a2015a2016b2017b
GSYİH (milyon dolar)65.95269.68074.15775.23953.04834.60042.389
GSYİH (milyon manat)52.08254.74458.18259.01454.35252.89662.392
Büyüme (%)0,12,25,82,01,0c-2,80,2
Kişi başına GSYİH (dolar, satın alma gücü paritesine göre)15.67816.24517.01817.50917.642c17.25717.377
Cari Denge (milyon $)17.15614.88213.08010.431-2221.1383.580
İşsizlik (Ort.; %)5,45,25,05,45,3c6,46,4
Enflasyon

 (ortalama- %)

5,6-0,33,7-0,17,87,75,8
İhracat

(fob-milyon $)

34.39332.37431.70328.26015.58613.72317.210
İthalat

(fob-milyon $)

-10.055-10.193-10.320-9.332-9.774-7.506-7.833
Döviz kuru (yılsonu) Manat: $0,790,780,780,781,231,521,43
Döviz kuru (yılsonu) Manat: €1,021,041,080,951,341,661,57

Kaynak: Economist Intelligence Unit (EIU)- Mayıs 2016   a EIU Gerçekleşen,  b EIU Tahmin, c EIU Öngörüsü 

Azerbaycan Cumhuriyetinin ulusal parası Manat, 15 Ağustos 1992’ye kadar Rus Rublesi ile beraber kullanılmıştır. 1 Ocak 1992’den itibaren ise ülkede geçerli olan tek para birimi olmuştur.

1992 yılında kurulan Azerbaycan Merkez Bankası, para politikalarından ve finans sektörünün denetlenmesinden sorumludur. AMB çalışmalarını Aralık 2004 tarihli Merkez Bankası Kanunu çerçevesinde yürütmektedir. Bakü Borsası ise 2000 yılında kurulmuştur.

Ülke halkı arasında bankacılık sistemine güvenin düşük olması, tasarrufların nakit olarak tutulmasına yol açmıştır. Fakat son dönemlerde bu alanda önemli ilerleme sağlanmıştır. Nitekim, 2006 yılında halkın bankalardaki tasarruflarının miktarı 2005 yılına göre yüzde 65,7 artış göstererek 819,5 milyon Manat (942 milyon Dolar) olmuştur. Tasarrufların 250,3 milyon Manatı (yüzde 30,5) milli, 569,2 milyon Manatı (yüzde 69,5) yabancı para şeklinde yatırılmıştır.

Ülkede faal olan 43 bankanın birçoğunun mali durumlarının sağlıklı olmadığı için hükümet, asgari sermaye şartını Ocak 2006’da 3,5 milyon Dolardan 5 milyon Dolara yükseltmiştir. En büyük bankalar kamuya ait olan “Capital Bank” ile kısmen özelleştirilmiş olan “International Bank of Azerbaijan”dır. Sektör, yabancı bankalara açıktır.

Bağımsızlığın gerçekleştiği yıl olan 1991 yılında sanayi sektörünün GSYİH’ya katkısı %39,9 iken,  2003 yılında bu oran  %52,6’ya yükselmiştir.  2011 yılında bu oran % 62,1’e ulaşmıştır.

Türkiye’nin başlıca ihraç ürünleri mobilya, demir/çelikten aksamı, kıymetli metaller, muhtelif inşaat malzemeleri; Başlıca ithal ürünler ise İşlenmemiş alüminyum, etilen polimerleri (ilk şekillerde), petrol yağları, asiklik hidrokarbonlar, hayvan derileri, petrol gazları ve diğer gazlı hidrokarbonlar, işlenmemiş kurşun, pamuk ipliğidir.

Türk Firmalarının Azerbaycan’daki yatırımları toplamı 9 milyar USD civarındadır. Ülkede 25 bini aşkın kişiye iş imkanı sunan 2600’den fazla Türk sermayeli şirketin yatırımları ağırlıklı olarak telekomünikasyon, bankacılık/sigorta, ulaştırma, gıda ticareti, tekstil, eğitim, mobilya ve inşaat malzemeleri sektörlerine yönelmiştir. Ülkemizde 2015 Aralık ayı itibarıyla Azerbaycan sermayesine sahip 1771 şirket faaliyet göstermektedir.

Azerbaycan’ın ülkemizdeki yatırımları 4 milyar USD’ni aşmıştır. Türk müteahhitlik firmaları Azerbaycan’da şimdiye kadar toplam 11 mia USD değerinde 347 proje üstlenmişlerdir.

Ülkenin dış borcunun 7 milyar USD olmasına karşın toplam döviz rezervleri 37 milyar USD civarındadır. Bunun dışında bankacılık sektörünün net yurt dışı yükümlülükleri son derece küçüktür. 2016 Ocak ayı itibarıyla bankacılık sektörünün net dış yükümlülükleri sadece 95 milyon USD civarında olmuştur. Ayrıca, merkezi hükümetin de kuvvetli parasal yedekleri bulunmaktadır. Hükumetin, serbestçe kullanabileceği birikmiş bütçe fazlası 4 milyar USD’nin üzerindedir. Bu da, hükumete, iç ve dış borca bağlı kalmadan, harcama kalemlerini kolaylıkla karşılama ve serbest maliye politikaları uygulama olanağı tanımaktadır.

Petrol sektörünün ülkenin GSYH’daki payı yüzde 36 dolaylarındadır.

Azerbaycan’ın 21 Aralık 2015’te dalgalı kur sistemine geçmesinin ardından ulusal para birimi manat dolar karşısında %47,63 değer kaybetmiştir. Yaşanan büyük kayıp sonucunda önemli sıkıntılar ortaya çıkmıştır. Devalüasyon ülkede hızlı enflasyon artışına yol açmıştır. Ekmek, patates, domates gibi temel gıda ürünlerinde yaşanan hızlı fiyat artışları nedeniyle Azerbaycan’da sokak gösterileri düzenlenmiş, onlarca kişi gözaltına alınmıştır.

Azerbaycan Manat’ı petrol fonu SOFAZ’ın yaptığı döviz satışlarıyla desteklemeye başlamıştır. SOFAZ tarafından bir ayda yapılan döviz satışı 540 mio USD seviyelerine ulaşmıştır.

Vatandaşların döviz alımına da sınırlama getirilebileceğinin sinyali verilmiş, döviz piyasası düzenlemelerinin güçlendirilmesi yönünde adımların atılacağı kaydedilmiştir.

2015’te Azerbaycan Merkez Bankası Manat’ı destekleyebilmek için döviz rezervlerinin yarısından fazlasını harcamak zorunda kalmıştır. Bakü yönetimi “devlet tasarrufu” ve “özelleştirme programının” yanı sıra, “ekonomideki tekelciliği “de kırmak amacıyla harekete geçmiştir.

Özelleştirmelerin hem yerli hem de uluslararası firmalara açık olacağını belirtilmiştir.

Sorunlu bankalara kamu desteği verilmesi yönünde hazırlanan planların hazırlanması benimsenmiştir.

Bakü yönetimi, bütçe gelirlerini artırmak adına gıdadaki vergi yükünü artırma kararı almıştır.

Bakü hükumetinin asıl hedefinin petrol dışı endüstriyi geliştirerek, düşen petrol fiyatları nedeniyle yaşanan ekonomik zararı kademeli olarak tazmin etmek olduğu belirtilmektedir.

İthalatta tekelin ortadan kaldırılması dış ticaretin liberalleşmesinde önemli rol oynayacağı, dış ticaretin liberalleşmesinin ise hem ithalat hem de ihracatın önündeki yapay engellerin ortadan kaldırılması açısından büyük önem arz ettiği varsayılmaktadır.

Hükümet, ticari ruhsatlandırma süreciyle ilgili adımlar atmıştır. Yeni ruhsatlandırma prosedürlerinin ülkedeki girişimciler için teşvik edici olacağı düşünülmüş, ruhsatlandırma sürecindeki bir defaya mahsus ruhsat harcı uygulamasına geçişle girişimcilerin harcamalarının azaltılması öngörülmüştür. Bunun yanında elektronik ruhsatlandırma sistemiyle bürokratik engellerin ortadan kaldırılması, merkezdeki girişimcilerin yanı sıra kırsal bölgedeki girişimcilerin ruhsat elde etme süreçleri de hem daha hızlı hem de daha ekonomik hale gelmesi sağlanmaya çalışılmıştır.

Devalüasyonun ardındaki diğer bir görüş ise; Rusya’ya uygulanan ekonomik yaptırımlar, Rusya’dan sermaye çıkışı ve rublenin devalüe edilmesi, ekonomik yapısı benzer olan Azerbaycan’da da benzer gelişmelerin olacağı yönünde beklentileri artırmış ve bu da Manata karşı spekülatif saldırıları tetiklemiştir. Zira, Azerbaycan’da spekülatif saldırılar, Rusya’daki devalüasyondan sonra başlamıştır. Azerbaycan da bu saldırıların karşısında tedbir almak ve döviz rezervlerini korumak için devalüasyon yapmak zorunda kalmıştır. Devalüasyon sonrasından Azerbaycan ekonomisinin zayıf olduğu ve uluslararası mali kurumlardan yardım almadan bu zorlukların üstesinden gelemeyeceği yönünde söylentiler çıkmıştır. Nitekim Financial Times, Azerbaycan’ın Dünya Bankası ve IMF’den toplam 4 mia USD borç alacağını iddia etmiştir.

Hem Rusya’nın hem de ABD’nin çıkar çatışması yaşadığı önemli bölgelerden biri olan Hazar Denizi Petrol Havzası ve Azerbaycan, sonuçta, bağımsızlığından bu yana gerek siyasi, gerekse de ekonomik bağımsızlığı hususunda önemli adımlar atmıştır. Aliyevler dönemi bu açıdan önemlidir. Lakin ekonominin sağlam temellere oturmamış olması, sanayinin birkaç sektör üzerine kurulu olması, bürokraside keşmekeş ve rüşvetin hakim olması, göçmen sorunu gibi ağır sorunlar istikrarlı büyüme önünde engel teşkil etmektedir.

Türkiye ile ekonomik ve siyasi ilişkilerin güçlendirilmesi, kurulacak siyasi ve ekonomik işbirliği ve birleşmeler bu sorunların daha kolay aşılmasını sağlayacaktır.

 

Ayrıca bakınız : CEZAYİR EKONOMİSİ

 

KAYNAKÇA

– Ateş Çemberinde Azerbaycan, Okan Yeşilot, Yeditepe Yayınları

http://www.mfa.gov.tr/azerbaycan-ekonomisi.tr.mfa

https://tr.wikipedia.org/wiki/Azerbaycan_ekonomisi

http://aa.com.tr/tr/ekonomi/azerbaycan-ekonomisi-sanilandan-daha-kuvvetli/556023

http://www.ekonomi.gov.tr/portal/faces/home/disIliskiler/ulkeler/ulke-detay/Azerbaycan/html-viewer-ulkeler;jsessionid=cvfrHEXCuSsWx5-dKXVRtOl3sP-kX_Fc0sZ4u4TDwFJLstsFDECg!-2012030962?contentId=UCM%23dDocName%3AEK-159556&contentTitle=Genel%20Ekonomik%20Durum&_afrLoop=752859454665336&_afrWindowMode=0&_afrWindowId=null#!%40%40%3F_afrWindowId%3Dnull%26_afrLoop%3D752859454665336%26contentId%3DUCM%2523dDocName%253AEK-159556%26contentTitle%3DGenel%2BEkonomik%2BDurum%26_afrWindowMode%3D0%26_adf.ctrl-state%3Ddym2ve1k2_4

http://www.bloomberght.com/haberler/haber/1851373-azerbaycan-ekonomisi-yaralarini-sarmaya-calisiyor

http://www.bbc.com/turkce/ekonomi/2016/01/160118_azerbaycan_ozellestirme

http://www.avekon.org/papers/681.pdf

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.