BOR MADENİ ÜZERİNE 2021

Bor madeni, element olarak çok çeşitli bileşik yapma kapasitesine ve nötronları absorbe etme özelliğine sahip olmasından dolayı sanayinin vazgeçilmez ham maddelerinden birisidir. Metalle ametal arası yarı iletken özelliğine sahip bir elementtir. Bor madeni ürünleri tüketim alanlarının hiçbirinde ana bileşen olmayıp, diğer endüstriyel minerallerle birlikte bir karışım içinde prosese beslenerek üretilecek nihai ürünün bünyesine girmekte ve malzemeye farklı bir özellik katmaktadır. Endüstride bor ürünleri %20 ila %0,01 arasında değişen oranlarda nihai ürünlerin bünyesine girmektedir. Bor, nihai kullanım alanı olan sektörlerde çoğunlukla rafine bor ürünleri şeklinde tüketilmektedir.

Dünya bor rezervinin yaklaşık %73’üne sahip olan Türkiye’de bilinen bor yatakları Kırka/Eskişehir, Bigadiç/Balıkesir, Kestelek/Bursa ve Emet/Kütahya’da bulunmakta olup rezerv açısından en çok bulunan bor mineralleri ise kolemanit, tinkal ve üleksittir.

Dünyadaki önemli bor maden yatakları Türkiye, Rusya, Güney Amerika ve ABD’de olup dünya ticari bor rezervleri bu 4 bölgede toplanmaktadır.

Bor Rezervleri

Dünya bor maden rezervleri;

  • Türkiye, 952 mio ton
  • ABD, 80 mio ton
  • Rusya, 100 mio ton
  • Çin, 47 mio ton
  • Peru, 22 mio ton
  • Arjantin, 9 mio ton
  • Kazakistan, 15 mio ton
  • Sırbistan, 24 mio ton
  • Bolivya, 15 mio ton
  • Şili, 37 mio ton
  • TOPLAM, 1.301 mio ton (Şu anki rezerv ile 750-1000 yıl yetecek bor mevcuttur)

2021 yılında bor ürünlerine olan talep artmıştır. Bu kapsamda, dünya toplam bor tüketiminin 2021 yılında bir önceki yıla göre %39 artarak yaklaşık 4,27 milyon ton civarında gerçekleştiği tahmin edilmektedir. Dünya bor sektörünün oligopol bir yapıya sahip olduğu söylenebilir. Sektörün büyük kısmı iki ana üretici olan Eti Maden ve ABD merkezli firmadır. Bor sektöründeki talebin yaklaşık %62’si Türkiye ( 2018 yılında %48) ve %23’ü Amerika ( 2018 yılında %29) olmak üzere bu iki ana üretici tarafından karşılanmaktadır.

Ayrıca, Rusya, Çin, Şili ve Arjantin gibi ülkeler de kapasitelerini artırarak bor pazarından pay almaya başlamışlardır. 2004 yılında Sırbistan’da keşfedilen Jadar Bor havzasının işletme hakkı bu firma tarafından satın alınmıştır. Bu havzanın tahmini rezervi 18 mio ton’dur. Bu rezervler gelecekte Avrupa’nın da dünya bor kaynakları arasında yer alacağını göstermektedir.

Bor’un kullanım alanları

Dünya bor madeni ürünleri tüketiminin sektörel olarak dağılımının;

  • %50 cam (izolasyon tipi cam elyafı ve tekstil tipi cam elyafı %12, borosilikat camlar %21, cam yünü %14, TFT-LCD %3). Burada borosilikat camlardan kısaca bahsetmekte fayda bulunmaktadır. Bor ürünleri için en önemli pazar olup, son kullanım alanları; güneş enerji sistemleri uygulamaları, laboratuvar malzemeleri ve LCD ekranlar için TFT camıdır. Canlı vücuda yerleştirilebilir tıbbi cihazlarda, kırılan kemiklerin alçı malzemesi, ilaç şişesi, protez gözler vb. diğer tıbbi uygulamalarda yaygın kullanımı nedeniyle, tıp ve sağlık teknolojilerinde yaşanan gelişmeler, borosilikat cam pazarını yönlendiren en önemli faktörlerden biridir. Başta Çin olmak üzere birçok ülkede küçük kapasiteli borosilikat cam üreticileri bulunmaktadır. Cam Elyaf üretiminde Fransa, Almanya, İtalya ve İngiltere’deki firmalar dünya çapındaki en büyük üreticiler arasındadır.
  • %17 tarım. Gübre, herbisit ( yabani bitki kontrolü ), pestisit ( haşere kontrolü ), ahşap koruma alanlarında kullanımı mevcut. Birçok tarımsal ürün bor eksikliğine duyarlıdır. Tarımda kullanımı 2018 yılına göre %2’lik bir artış göstermiştir.
  • %15 seramik-frit. Küresel seramik karo pazar büyüklüğünün yıllık %8,45’lik bir bileşik büyüme oranı ile 2021 yılında 97,04 milyar $’dan 2022 yılında 105,24 milyar $ olması ve pazar büyüklüğünün 2026 yılında ise %9,13’lük bir büyüme ile 149,28 milyar $’a ulaşması beklenmektedir.11 Bu büyümede, Latin Amerika ve Asya Pasifik bölgelerindeki inşaat faaliyetleri etkili olacaktır. Türkiye’de de önemli bir üretici bulunmaktadır.
  • %2 deterjan-temizlik sektörlerinde olduğu tahmin edilmektedir.
  • Ayrıca, borun yeni kullanım alanları arasında yer alan kaya gazı sektöründe hidrolik çatlatma sıvısında çatlakların basınç düşmelerinde kapanma riskini azaltan etkisiyle kullanılmaktadır. ABD’de yatay sondaj ve hidrolik çatlatma gibi konvansiyonel olmayan yöntemlerle çıkarılan petrolün son yıllarda hızlı bir şekilde artması, küresel ölçekte petrol piyasasında arz – talep dengelerini değiştiren bir teknolojik gelişme olarak değerlendirilmektedir. 2015 ‘te petrol fiyatlarındaki düşüş nedeniyle bu sektördeki bor kullanımı beklenenin altında kalmıştır.

Türkiye’de bor madenlerinin işletilmesi, minerallerinin üretilmesi ve pazarlanması faaliyetleri 2840 sayılı Kanun ile “Bor tuzları, uranyum ve toryum madenlerinin aranması ve işletilmesi Devlet eliyle yapılır.” hükmü gereğince kurulmuş olan Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü’ne (Eti Maden) verilmiştir.

Türkiye’de bilinen bor maden yatakları;

  • Kırka / Eskişehir
  • Bigadiç / Balıkesir
  • Kestelek / Bursa
  • Emet / Kütahya ‘da bulunmaktadır.

Eti Maden  2021 yılında pazar payı %62 seviyesine çıkarılmış olup, 2,63 milyon ton (2015 yılı bor kimyasalları ve eşdeğeri ürün kurulu kapasitesi toplam 2,2 mio ton olup, üretimi ise 1,83 mio ton) bor ürünleri satışı karşılığında yaklaşık 1,03 milyar $ satış geliri elde edilmiştir.  Eti Maden, yirmi iki adet farklı bor ürünü üretebilmekte olup en çok satılan bor ürünleri boraks pentahidrat (Etibor-48), boraks dekahidrat, borik asit ve öğütülmüş kolemanittir.

2021 yılında Eti Maden bor ürünleri ihracatının yaklaşık %54’ü Asya Pasifik bölgesine gerçekleşirken, %27’si Avrupa’ya, %16’sı da Amerika’ya yapılmıştır. Yurt içi satışları ise miktar bazında yaklaşık 108 bin ton olup satışların %33’ü cam, %29’u seramik %15’i temizlik, %5’i tarım sektörlerine yapılmıştır.

Türkiye’de bor kullanımının artırılmasına yönelik olarak demir-çelik, temizlik ve tarım sektörlerinde son yıllarda önemli Ar-Ge çalışmaları yapılmıştır. Demir-çelik sektöründe tozlaşan cürufa kolemanit ilave edilerek kompakt yapıda cüruf elde edilmiştir.

“BORON” markasıyla temizlik ürünü geliştirilmiş ve piyasaya arz edilmiştir. Bu ürün anti-fungal ve anti-bakteriyel özelliklere sahiptir. İçerdiği aktif oksijen nedeni ile çamaşır yıkamada ağartıcı olarak sodyum perborat tetrahidrat ve monohidrat, bu sektörde en yaygın kullanılmakta olan bor ürünleridir. Devam eden çalışmalar sonucunda, genel temizlik ile renkli ve beyaz ürünlerin kullanımına yönelik sıvı ve toz formda dört yeni ürün pazara sunulmuştur. İlaveten BOREL ve BORTAM dezenfektan ürünleri de geliştirilerek pazara arz edilmiştir.

Eti Maden tarafından tarım sektörüne yönelik ürün geliştirme ve tanıtım çalışmaları yapılmaktadır. Bu kapsamda, granül ürünler (boraks pentahidrat, üleksit ve kolemanit), Etifert, ABCOL 3367, EtiKdot ve Eti-Kbor ürünleri geliştirilmiş ve yurtiçi/yurtdışı piyasaya arz edilmiştir. Bor gibi mikro besleyiciler ürün kalitesinde ve gelişiminde önemli rol oynamaktadır. Yapılan araştırmalarda dünyada tarım alanlarında bor eksikliği en fazla olan ülkenin Çin olduğu ortaya çıkmıştır.

Bu kapsamda, Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü tarafından ülkemiz tarım topraklarının bor içeriğini belirlemeye yönelik proje yürütülerek 9.000 toprak örneği ile “Türkiye Toprakları Bor Haritası” oluşturulmuştur. Ayrıca, Eti Maden ile Sabancı Üniversitesi arasında “Bor Ürünlerinin Tarımda Yaygınlaştırılması ve Deneme Çalışmalarının Yapılması” projesi başlatılmış olup proje kapsamında, sera ve yurtdışında tarla denemeleri yapılmıştır. Etidot-67 (Zirai Bor) ürünü başta olmak üzere Etifert, Eti Kbor ürünlerinin tanıtımı yapılmıştır.

Türkiye’de bor ürünlerinin tüketildiği başlıca sektörler cam ve seramiktir. Dünyadaki 25 en büyük cam üreticisinden 1 tanesi Türkiye’dedir. 7 adet ile ABD birinci sıradadır. Fakat gelişime bakacak olursak son 10 yılda Türkiye cam sektörü %140 büyüme göstermiştir.

Seramik sektörü, yaklaşık 2 mia USD işlem hacmi ve yaklaşık 1 mia USD ihracatı ile Türkiye’nin önemli endüstrileri arasında yer almaktadır.

Ülkemizde tarım sektöründe sistematik bor madeni kullanım alışkanlığı henüz oluşmamıştır.

Sonuç olarak, önemli kullanım alanları olan bu elementin, katma değeri yüksek üretimlerde kullanılması, stratejik sektörlerde kullanımın bir an evvel teşvik edilmesi (tarım gibi) gerekmektedir. “Bor” konulu konuşmalarda “biz işlemeden ancak ham haliyle satıyoruz, elimizdeki büyük bir değeri yeterince kullanmıyoruz” görüşünün yanlış olduğu görülmektedir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.