DÖRTYOL TARİHİ ÜZERİNE BİR YAZI

Hatay iline bağlı Dörtyol ilçesi, İskenderun Körfezi olarak bilinen kıyı şeridinde, büyük bir demir çelik ve enerji üretim ve dağıtım bölgesi olarak Yumurtalık’tan İskenderun’a kadar projelendirilen bölgenin içinde özellikle Satsuma cinsi mandalinası ile ün salmış bir ilçemizdir.

Hatay location districts 300x300 - DÖRTYOL TARİHİ ÜZERİNE BİR YAZI

Dörtyol ve çevresinin tarihi M.Ö. XIV. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Asurlular, Kilikya krallığı, Pers satraplığı altında kalan bölge, M.Ö. 333 yılında Büyük İskender’in Dörtyol Deli Çay yakınlarında III. Darios ile yaptığı İssos Savaşından sonra Makedon Krallığının hakimiyetine girmiştir. Sonrasında Bizans, İslam Devleti ve Memluklülerin bölgeye hâkim olduğu görülmektedir (Kır, 2004).

Türkmen boylarının bölgeye gelişleri XI. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Selçukluların 1040 tarihinde kazandıkları Dandanakan savaşından sonra Oğuzlar dalgalar halinde Anadolu’ya gelirken bir kısım Türk boy ve oymakları 1063 yılından itibaren Suriye ve Çukurova bölgesinde kendi hayat şartlarına uyabilecek bölgeleri vatan edinmeye başlamışlardır. 1243 yılında Kösedağ yenilgisinden sonra Moğollardan kaçan ve Anadolu’da düzenleri bozulmuş 40.000 civarında çadırlık Türkmen boyu Halep civarına yerleşmiştir. Bu göçler esnasında, Oğuzların Bozok-Üçok koluna bağlı Özer Türkmenleri, İskenderun, Payas, Dörtyol, Ersuz (Arsuz)’un dağlık ve ovalık kesimlerini yurt edinmişlerdir.

Özer Türkmenlerinin isimlerini, boy beyleri olan Özer Bey’den aldıkları tahmin edilmektedir. Defterlerde “Özer Türkmeni, Üzeyr Türkmeni, Ulu Türkmeni” ve 1287 tarihli Salname-i Umumi’de ise “Kınık” olarak kayıtlı olan bu Türkmen topluluğu, Aleaddinlü, Mikayillü, Ordu-yı Ahmed Bey, Çoğun ve müstakil cemaatlerin bir araya gelmesiyle oluşmuştur. Bölgenin 1516 yılında Osmanlı hâkimiyetine girmesinden sonra Özer Türkmenleri esas alınarak Üzeyr Sancağı oluşturulmuş ve sancak, Özer ailesinden gelen boy beyleri tarafından idare edilmiştir. Özer Türkmenlerinin iskân oldukları Adana-Halep arasındaki bölgeye kayıtlarda Özer-İli ismi verilmiştir. (Gül, 2008). Dörtyol Özerli mahallesinin ismi buradan gelmektedir. Sis (Kozan), Ayas (Yumurtalık), Payas taraflarına yerleştirilmiş bir diğer Türkmen boyu olan Ramazanoğulları 1353-1516 yılları arasında bölgeye hakim olmuştur (Falay, 2020).

Küçükalioğulları

Sultan II. Mahmut döneminde Kavalalı Mehmet Ali Paşa isyanı ile tüm Çukurova ile Dörtyol ve çevresi de Mehmet Ali Paşa’nın oğlu İbrahim Paşa’nın eline geçmiştir. Ancak daha sonra imzalanan Londra Anlaşması gereğince 1841’de bölge yeniden Osmanlı hakimiyetine girmiştir. Osmanlı hakimiyetinde geçen dönemde bu bölgede yaşanılan en büyük sorun aşiretlerin keyfi hareketleriyle ortaya çıkan uzun süreli karışıklıklardır. Bölgede 1767’de Üveysoğullarının Küçükalioğulları’na yenilerek siyaset sahnesinden çekilmesi ile Küçükalioğulları’ndan Halil Bey’in ismi öne çıkmaya başlamıştır.

Halil Bey’e kaynaklarda Küçükalioğlu Halil Bey denilmesine rağmen babasının gerçekten Küçük Ali olduğuna dair kesin bilgi yoktur. Halil Bey’in adı ilk defa 1778 tarihli bir belgede geçmektedir. Buna göre Küçükalioğlu Halil ve yandaşları Şam ve Halep tüccarını haraca bağlamak, Fransız tüccarların kervanının soyulması, Misis köprüsünün havaya uçurulması gibi asayiş ve nizamı bozan karışıklıklar çıkarmış, merkezi yönetimle çoğu kez karşı karşıya gelmiştir (Küçükalioğulları – TDV İslâm Ansiklopedisi, 2022). Savaş dönemlerinde bölgeden asker ihtiyacına karşılık bulamayan Babıali yöredeki nizamı sağlamak için 1865-1866 yıllarında Ahmet Cevdet Paşa ve Derviş Paşa başkanlığında oluşturulan Firka-i Islahiye ile Dörtyol ve Payas çevresinde büyük sorun yaratan Küçükalioğulları’nın Osmanlı Devleti’ne bağlılığı yeniden sağlanmıştır (Kır, 2004). 1897 yılından sonra ise yöredeki Ermenilerin özellikle Fransızların desteğiyle kargaşa çıkardıkları görülmektedir.

1890 yılında Adana vilâyetine bağlanan ve Cebelibereket adı verilen sancağa Payas ve Osmaniye kazaları dışında İslâhiye, Hassa ve Bulanık kazaları da eklenmiş, sancak bu şekilde kuzeyden Ceyhan nehri ve Kozan sancağına, doğudan Halep vilâyetine, güneyden İskenderun körfezi ve batıdan Adana sancağına kadar olan alana yayılmıştır. Sancak merkezi ise Yarpuz’dur (Cebelibereket – TDV İslâm Ansiklopedisi, 2022).

İskenderun körfezinden Anadolu’ya açılan kapı olan Dörtyol, Ermenilerin bulunduğu Çokmerzimen (Eşeği bol olan yer) köyünün bir mahallesi olarak Özerli ve Ocaklı köylerinin ortasında kurulmuştur. Bugün bu bölge Dörtyol ilçesinin merkezine tekabül etmektedir. 1530- 1890 yılları arasında Cebel-i Bereket Sancağı’nın Payas Kazası’na bağlı bir köy yerleşimi olarak karşımıza çıkmaktadır. Dörtyol 1900 yılında köy olmuş, 1902-1906 yılları arasında Payas‟a bağlanmıştır. 1906 yılında bucak olarak 1909 yılına kadar Erzin kazasına bağlanmıştır. 1909 yılında Dörtyol adı ile Adana vilayeti, Cebel-i Bereket sancağına bağlı bir kaza merkezi olmuştur. Bölgede yaşayan Türkler çiftçilikle, Ermeniler ise semercilik, demircilik, kalaycılık, köşger ve terzilik gibi sanat, ticaret ve yapı ustalığı işlerle uğraşmışlardır. Eşeklerle dağdan odun getirerek sattıkları için eşeği bol olan yer denilmesi bundan olmalıdır. Fakat Dörtyol Ermenice “Çork Marzman” (Dört Menzil) adının tercümesidir (Özçelik, 2013).

Cebelibereket

1908’de merkezi Yarpuz’dan Osmaniye’ye nakledilen Cebelibereket sancağı, 23 Aralık 1918’de Fransızlar tarafından işgal edilmiştir. Ankara İtilâfnâmesi ile 24 Aralık 1921’de kurtulmuş ve mutasarrıflık haline getirilmiştir. 1923’te vilâyet yapılmış, 1933’te ise ikiye bölünerek bir kısmı Adana’ya, bir kısmı da Gaziantep’e, Dörtyol kazası ise Adana’ya bağlanmıştır. Hatay’ın anavatana katılmasından (1939) sonra Hassa ve Dörtyol kazaları bu vilâyete dahil edilmiştir (Cebelibereket – TDV İslâm Ansiklopedisi, 2022).

Aşağıda Cebelibereket vilayetinin lağvedildiğine dair 1933 tarihli Cumhuriyet gazetesi haberi görülmektedir.

word image 41225 1 - DÖRTYOL TARİHİ ÜZERİNE BİR YAZI

Günümüzde Dörtyol ilçemiz, 130.000 kişiye yaklaşan nüfusu ile Hatay’ın büyük ilçelerinden biridir. Özellikle narenciye üretiminde ülkemizde önemli bir yeri olan Dörtyol, sayısı hızla artmaya devam eden sanayi kuruluşlarının yarattığı iş imkanları nedeniyle yüksek göç almaya devam etmektedir.  İskenderun körfezinde yapılması düşünülen büyük sanayi yatırımları nedeniyle ileriki yıllarda tarımdan daha çok sanayi merkezleri arasında olacağı düşünülmektedir.

Bakınız: HAM PETROL VE DOĞAL GAZ SEKTÖRÜ

KAYNAKÇA

Cebelibereket – TDV İslâm Ansiklopedisi. (2022). https://islamansiklopedisi.org.tr/cebelibereket

Falay, N. (2020). Adana nın 18. Yüzyıl ve Sonrasında Sosyoekonomik Yapısı. Journal of Applied and Theoretical Social Sciences, 2(2), 43–65. https://doi.org/10.37241/jatss.2020.10

Gül, A. (2008). XVI. Yüzyılda Özer Türkmenleri. Erzincan Eğitim Fakültesi Dergisi2, 10(1), 171–179.

Kır, S. (2004). Milli Mücadele Döneminde Dörtyol ve Çevresi (1918-1922). Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi.

Küçükalioğulları – TDV İslâm Ansiklopedisi. (2022).https://islamansiklopedisi.org.tr/kucukaliogullari

Özçelik, F. (2013). Çokmerzin’de (Dörtyol) Ermeni Olayları. International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 8(11), 231–245.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.