TÜRKİYE’DE FAİZSİZ FİNANS ÜZERİNE YASAL DÜZENLEMELER

Türkiye’de faizsiz finans faaliyetleri 1983 yılında yayınlanan “Özel Finans Kurumları Kurulması Hakkında 83/7506 Sayılı Kararname Eki Karar a İlişkin Tebliğ” ile başlamış ve ilk faizsiz bankalar “Özel Finans Kurumu” adıyla 1985 yılında kurulmaya başlamıştır.

Düzenleyici ve Denetleyici Kamu Kurumları veya Bağımsız İdarî Otoriteler olarak ifade edilen kurumlar arasında yer alan Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK), 18.06.1999 tarihinde 4389 sayılı Bankalar Kanunu ile oluşturulmuştur.  Bankacılık mevzuatı, 4389 sayılı Bankalar Kanunu ve bu Kanunda 17.12.1999 tarih ve 4491 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikle, Avrupa Birliği uygulamalarına büyük ölçüde paralel ve uluslararası standartlarda bir yapıya kavuşmuştur. Bu değişiklik ile Basel Komitesi, Avrupa Birliği ve uluslararası düzenlemelere uyum amaçlanmıştır. Yine bu düzenleme ile katılım bankaları Bankacılık Kanunu kapsamına alınmıştır.

19.10.2005 tarih ve 5411 sayılı Bankacılık Kanunu düzenlemesi ile Özel Finans Kurumları “Katılım Bankası” na dönüştürülmüştür. Bu önemli bir dönüm noktası olmuştur. Bu dönüşümle birlikte katılım bankaları kurumsal dönüşüm ve büyüme sürecine girmişlerdir. Türkiye’de 1985 yılında faaliyet göstermeye başlayan faizsiz finans kuruluşlarının sektör payı 2022’de yüzde 7,5 civarındadır. Sektör payının yeterince gelişmemesi çeşitli eksiklikler/sorunlar bulunduğunu göstermektedir.

Türkiye’de yürürlükteki bankacılık mevzuatı incelendiğinde, mevduat bankaları ile katılım bankalarının birçok hususta aynı şekilde düzenlendiği ve aynı kurallara tabi olduğu görülmektedir. Bu durum faizsiz finansın Türk Muhasebe Standartları ile uyumu gereksinimini doğurmaktadır. Öte yandan katılım bankacılığına özgü olarak şer’i uyumluluk riski (non shariah compliance risk) düzenlenmesi gereken diğer bir alandır.

Halihazırda katılım bankalarının en az üç kişilik şer’i danışma heyetleri bulunmaktadır. Bu heyetlerin açıklamalarına uygun işlem yapıp yapmadıklarını kontrol eden denetim sistemi de kurulmuştur. Katılım Bankaları Birliği bünyesinde bir Merkezi Danışma Kurulu oluşturulmuştur. Bu kurul, katılım Bankalarının şer’i danışma heyetlerinden seçilen temsilcilerden oluşmaktadır.

MERKEZİ DANIŞMA KURULU

Bu kurul, 22.02.2018 tarih ve 7736 BDDK karar sayısı ile oluşturulmuştur. Danışma kurulunun oluşumu, görev, çalışma usul ve esasları hakkında tebliğ ile çalışmaya başlayan Danışma Kurulu, sektöre yönelik algıyı iyileştirecek İslami finans sektörünün geliştirilmesi adına son dönemde kaydedilen en önemli gelişmedir. İslami finans kuruluşlarının İslâmi ilke ve esaslara uygun olarak faaliyet göstermelerini sağlamak amacıyla TKBB bünyesinde kurulan Merkezi Danışma Kurulu’nun tesis edilmesi kapsamında hazırlanan tebliğde, kurulun görev ve yetkileri net bir şekilde belirlenmiş, bağımsızlığına yönelik tedbirler alınmış ve kararların katılım bankaları nezdinde bağlayıcı olması öngörülmüştür. Kurul, birincil ve ikincil piyasa ile ilgili konularda öneriler, rehberler ve uygulamalar geliştirmektedir. Üye sayısı 47’dir.

FAİZSİZ FİNANS KOORDİNASYON KURULU

15 Aralık 2015 tarihli Resmî Gazetede yayımlanan 2015/17 sayılı Başbakanlık Genelgesi ile oluşturulan kurul, Hazine Müsteşarlığı ile sekreterya ve kurumlar arasında koordinasyon faaliyetlerini yürütmektedir. Kurulun amacı, katılım bankacılığı ve sigortacılığının, genel anlamda faizsiz finans sisteminin daha hızlı ve sağlıklı geliştirilmesi ile ülkenin uluslararası finans merkezi vizyonuna katkı sağlaması olarak belirlenmiştir.

Kurul’un yılda en az üç kez olmak üzere gerektiğinde Kurul Başkanının talebi üzerine toplanacağı belirtilen genelgeye göre İlgili bakanlık, kamu kurum ve kuruluşlarının yanı sıra üniversiteler, sivil toplum kuruluşları, meslek birlikleri ve özel sektör temsilcileri Kurul toplantılarına davet edilebilir, alt kurul, komite ve çalışma gruplarında yer alabilmektedir. Kurulun sekretarya hizmetleri, ilgili tüm kamu kurum ve kuruluşları ile özel sektör ve sivil toplum kuruluşları arasında iş birliği ve koordinasyonun sağlanması, Kurul tarafından alınan kararların ilgili kurumlarca uygulanmasının takip edilmesi görevleri Hazine Müsteşarlığı tarafından yerine getirmektedir.

Kurul, Hazine Müsteşarlığının bağlı olduğu bakanın başkanlığında Kalkınma Bakanlığı Müsteşarı, Maliye Bakanlığı Müsteşarı, Hazine Müsteşarı, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Başkanı, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu Başkanı, Sermaye Piyasası Kurulu Başkanı, Borsa İstanbul A.Ş. Genel Müdürü, Türkiye Katılım Bankaları Birliği Başkanı, Katılım Sigortacılığı Derneği Başkanı üyelerinden oluşmaktadır.

FAİZSİZ FİNANS KANUN TASLAĞI

Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) 2017 yılında faizsiz finans sektörü ile ilgili bir kanun taslağı hazırlamıştır.

2019 yılı Eylül ayında ise 30888 sayılı resmî gazetede Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu tarafından Faizsiz Bankacılık İlke ve Standartlarına Uyuma İlişkin tebliğ yayınlanmıştır.

Onuncu Kalkınma Planı içinde yer alan taslak hazırlanırken bu konudaki uluslararası standartlara uyulduğu ve öncelikle İslami Finansal Hizmetler Kurulu (IFSB) ve İslami Finans Kuruluşları İçin Muhasebe ve Denetim Organizasyonu (AAOIFI) gibi uluslararası kurumlarca yayımlanan standartların göz önünde bulundurulduğu vurgulanmıştır. Öte yandan muteber akademik çalışmalardan faydalanıldığı, faizsiz finans konusunda Malezya, Bahreyn, Endonezya, BAE, Kuveyt, Lübnan, Pakistan ve Iran gibi ülkelerin faizsiz finans faaliyetlerine ilişkin yasal düzenlemelerin incelendiği belirtilmiştir.

Taslağın Faizsiz Finans İlkelerine Uyum Sağlanması başlığını taşıyan Üçüncü Kısmın Birinci Bölümünde Faizsiz Finans Kurumuna, İkinci Bölümünde ise Faizsiz Finans Uyum Komitelerine yer verilmektedir. Kurum faizsiz standartlar kurulu ile sekretaryadan oluşmakta, komiteler ise kuruluş içinde oluşturulmak veya dışardan hizmet almak üzere faizsiz finans kuruluşlarına bırakılmaktadır. Faizsiz Standartlar Kurulu 9 kişiden oluşmakta, 5 kişi ile toplanmakta ve ekseriyetle karar vermektedir. Düzenlemede en az 4 kişi şartı bulunmaktadır. Bu dört kişinin kararı tüm camiayı bağlayabilmektedir.

FAİZSİZ FİNANS MUHASEBE STANDARTLARI

Türkiye’de faaliyet gösteren tüm bankaların finansal tablolarının standart olmasını için BDDK tarafından Türkiye Finansal Raporlama Standartları (TFRS) ve Türkiye Muhasebe Standartları (TMS) ile uyumlu Tekdüzen Hesap Planı (THP) oluşturulmuş ve bankaların işlemlerini Tek Düzen Hesap Planına göre muhasebeleştirmesi zorunlu tutulmuştur. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu uyarınca 2013 yılından itibaren TMS/TFRS’ye uyum zorunluluğu başlamıştır. Bu zorunluluk nedeniyle Katılım Bankaları, mevduat bankalarının kullandığı hesap planına çok benzer bir hesap planına göre işlemlerini muhasebeleştirmek, yine mevduat bankalarının kullandığı finansal raporlama çerçevesine çok benzer bir yapıya göre işlemlerini raporlamak durumunda kalmaktadır.

21.05.2019 tarihinde Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu tarafından faizsiz finans kuruluşlarının muhasebe ve raporlama çerçevesi eksikliğine yönelik olarak 8 standarttan oluşan ilk “Faizsiz Finans Muhasebe Standartları” yayınlanmıştır. Düzenleme faizsiz finans kuruluşlarına ilave raporlama yükümlülükleri getirmektedir. Zekât ve sadaka fonu ile karz fonu kaynakları ve kullanımları tabloları bu yükümlülüklerden bazılarıdır. Yeni raporlama çerçevesi ile birlikte faizsiz finans kuruluşları faaliyetlerini faizsiz finans yaklaşımı çerçevesinde raporlama imkânına kavuşmuştur. Düzenlemenin getirdiği uygulamaların olumsuz gelişmelere neden olmaması için Türk Bankacılık Sektörü ve Türk Katılım Bankacılığı üzerindeki etkileri KGK, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) ve Türkiye Katılım Bankaları Birliği tarafından izlenmekte ve olumsuz etkilerin görülmesi halinde gerekli tedbirler alınmaktadır. FFMS’nin yürürlüğe giriş tarihi 2020 yılı olarak belirlenmiştir (M. T. Kartal ve Ay, 2019).

Kamu Gözetimi Kurumu tarafından AAOIFI’nin faizsiz finans sektörüne ilişkin muhasebe, denetim ve etik standartlarının mevzuata kazandırılması amacıyla Faizsiz Finans Denetim Standartları ve yayınladığı diğer muhasebe standartları aşağıda verilmiştir.

Faizsiz Finans Muhasebe Standartları

 FFMS 1FİNANSAL TABLOLARDA GENEL SUNUM VE AÇIKLAMA
FFMS 3MUDÂREBE FİNANSMANI
FFMS 4MÜŞÂREKE FİNANSMANI
FFMS 7SELEM VE ALT SELEM
FFMS 8İCÂRE VE İCÂRE MÜNTEHİYE BİTTEMLÎK
FFMS 9ZEKÂT
FFMS 10İSTİSNÂ VE ALT İSTİSNÂ
FFMS 14YATIRIM FONLARI
FFMS 16YABANCI PARA İŞLEMLERİ VE YURTDIŞINDAKİ İŞLETMELER
FFMS 18GELENEKSEL FİNANS KURULUŞLARI TARAFINDAN SUNULAN FAİZSİZ FİNANS HİZMETLERİ
FFMS 21VARLIKLARIN TRANSFERİNE İLİŞKİN AÇIKLAMALAR
FFMS 22BÖLÜMLERE GÖRE RAPORLAMA
FFMS 23KONSOLİDASYON
FFMS 24İŞTİRAKLERDEKİ YATIRIMLAR
FFMS 26GAYRİMENKUL YATIRIMLARI
FFMS 27YATIRIM HESAPLARI
FFMS 28MURÂBAHA VE DİĞER VADELİ SATIŞLAR
FFMS 30DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ, KREDİ ZARARLARI VE EKONOMİK AÇIDAN DEZAVANTAJLI TAAHHÜTLER
FFMS 31YATIRIM VEKÂLETİ (EI-VEKÂLE Bİ’L İSTİTHMAR)
FFMS 32İCÂRE
FFMS 33SUKUK, PAY VE BENZERİ ARAÇLARA YAPILAN YATIRIMLAR
FFMS 34SUKUK SAHİPLERİ İÇİN FİNANSAL RAPORLAMA
FFMS 35RİSK YEDEKLERİ
FFMS 36FAİZSİZ FİNANS MUHASEBE STANDARTLARININ İLK KEZ UYGULANMASI
FFMS 38VAAT, OPSİYON VE KORUNMA
FFMS T1KATILIM ESASLI FAALİYET GÖSTEREN SİGORTA VE BİREYSEL EMEKLİLİK ŞİRKETLERİNİN FİNANSAL TABLOLARINDA GENEL SUNUM VE AÇIKLAMA

DİĞER YASAL DÜZENLEMER

20 Eylül 2017 tarihinde 30186 sayılı resmî gazetede Başbakanlık (Hazine Müsteşarlığı) tarafından Katılım Sigortacılığı Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik yayınlanmıştır.

19 Aralık 2020 tarihinde 31339 sayılı resmî gazetede Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumun tarafından Katılım Esasları Çerçevesinde Sigortacılık ve Bireysel Emeklilik Faaliyetlerine İlişkin Yönetmelik yayınlanmıştır.

 

 

KAYNAKÇA

Akdemir, S. (2017). Faizsiz Fi̇nans Kanun Taslağına Yöneli̇k Eleşti̇ri̇ Ve Öneri̇ler :İslam İkti̇sadı İlkeleri̇ne Göre Bi̇r Değerlendirme. JIEF Journal of Islamic Economics and Finance, 3(2), 161-186.

Doç, Y. ve Güney, N. (2015). İSLAMİ FİNANSTA ŞER’İ YÖNETİM UYGULAMALARI VE KONUYLA İLGİLİ TARTIŞMALARA GENEL BİR BAKIŞ *. Turkish Journal of Islamic Economics, 2(2), 45-69. doi:10.15238/tujise.2015.2.2.45-69

Kartal, M. T. ve Ay, H. (2019). Türkiye’de Faizsiz Finans Kuruluşları Açısından Bir Dönüm Noktası: Faizsiz Finans Muhasebe Standartları Üzerine Bir İnceleme. Journal of iİnternational Banking Economy and Management Studies, 2(1), 77-102.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.