BOR MADENİ ÜZERİNE

Bor madeni, element olarak çok çeşitli bileşik yapma kapasitesine ve nötronları absorbe etme özelliğine sahip olmasından dolayı sanayinin vazgeçilmez ham maddelerinden birisidir. Metalle ametal arası yarı iletken özelliğine sahip bir element.

Bor madeni ürünleri tüketim alanlarının hiçbirinde ana bileşen olmayıp, diğer endüstriyel minerallerle birlikte bir karışım içinde prosese beslenerek üretilecek nihai ürünün bünyesine girmekte ve malzemeye farklı bir özellik katmaktadır. Endüstride bor ürünleri %20 ila %0,01 arasında değişen oranlarda nihai ürünlerin bünyesine girmektedir.

Dünyadaki önemli bor maden yatakları Türkiye, Rusya, Güney Amerika ve ABD’de olup dünya ticari bor rezervleri bu 4 bölgede toplanmakta.

Ticari açıdan en yaygın olan bor mineralleri tinkal, kolemanit, üleksit ve kernit.

Dünya bor maden rezervleri;

  • Türkiye, 952 mio ton
  • ABD, 80 mio ton
  • Rusya, 100 mio ton
  • Çin, 47 mio ton
  • Peru, 22 mio ton
  • Arjantin, 9 mio ton
  • Kazakistan, 15 mio ton
  • Sırbistan, 24 mio ton
  • Bolivya, 15 mio ton
  • Şili, 37 mio ton
  • TOPLAM, 1.301 mio ton ( Şu anki rezerv ile 750-1000 yıl yetecek bor mevcut )

Dünya fiili bor üretimi 4,2 mio ton olup, fiili bor üretiminde ( boroksit bazında );

  • Türkiye %48 pay ile birinci ( Dünya bor rezervlerinin %73 ‘ü Türkiye’dedir )
  • ABD %29 pay
  • Güney Amerika %12 pay
  • Asya %11 payla takip etmiştir.

Dünya bor sektörünün oligopol bir yapıya sahip olduğu söylenebilir. Sektörün büyük kısmı 2 ana üretici olan Eti Maden ve ABD merkezli ana rakip firma ( işlettiği yatakların toplam rezervi 2015 yılı için 23 mio ton’dur ) tarafından yönetilmektedir. 2004 yılında Sırbistan’da keşfedilen Jadar Bor havzasının işletme hakkı bu firma tarafından satın alınmıştır. Bu havzanın tahmini rezervi 18 mio ton’dur.

Dünya bor madeni ürünleri tüketiminin sektörel olarak dağılımının;

  • %52 cam ( izolasyon tipi cam elyafı, tekstil tipi cam elyafı, borosilikat cam ). Burada borosilikat camlardan kısaca bahsetmekte fayda var. Bor ürünleri için en önemli pazar olup, son kullanım alanları; güneş enerji sistemleri uygulamaları, laboratuar malzemeleri ve LCD ekranlar için TFT camıdır. Başta Çin olmak üzere birçok ülkede küçük kapasiteli borosilikat cam üreticileri var. Fakat raporda anılan firmalar arasında bir Türk firması bulamadım. Cam Elyaf üretiminde ise Fransa, Almanya, İtalya ve İngiltere’deki firmalar dünya çapındaki en büyük üreticiler arasında.
  • %15 tarım. Gübre, herbisit ( yabani bitki kontrolü ), pestisit ( haşere kontrolü ), ahşap koruma alanlarında kullanımı mevcut. Birçok tarımsal ürün bor eksikliğine duyarlı.
  • %12 seramik-frit. Türkiye Dünyada önemli seramik karo üreticileri arasında olup 220 mio m2’yi aşan üretimi ile 6. sıradadır. Seramik frit ve emayların üretiminde sadece bir Türk firması var ( GizemFrit )
  • %2 deterjan-temizlik sektörlerinde olduğu tahmin edilmektedir.
  • Ayrıca, borun yeni kullanım alanları arasında yer alan kaya gazı sektöründe hidrolik çatlatma sıvısında çatlakların basınç düşmelerinde kapanma riskini azaltan etkisiyle kullanılmaktadır. Burada şunu da belirtmeliyim ki, ABD’de yatay sondaj ve hidrolik çatlatma gibi konvansiyonel olmayan yöntemlerle çıkarılan petrolün son yıllarda hızlı bir şekilde artması, küresel ölçekte petrol piyasasında arz – talep dengelerini değiştiren bir teknolojik gelişme olarak değerlendirilmektedir. 2015 ‘te petrol fiyatlarındaki düşüş nedeniyle bu sektördeki bor kullanımı beklenenin altında kalmıştır.

Ülkemizde 2840 sayılı Kanun ile bor madenlerinin üretilmesi, işlenmesi ve pazarlanması faaliyetlerini gerçekleştirme görevi ETİ MADEN’e verilmiş.

Türkiye’de bilinen bor maden yatakları;

  • Kırka / Eskişehir
  • Bigadiç / Balıkesir
  • Kestelek / Bursa
  • Emet / Kütahya ‘da bulunmakta.

Eti Maden’in 2015 yılı bor kimyasalları ve eşdeğeri ürün kurulu kapasitesi toplam 2,2 mio ton olup, üretimi ise 1,83 mio ton olmuş. Kapasite kullanım oranı %84 olarak gerçekleşmiştir. 2015 yılı bor ürünleri satışı 809 mio USD, ihracat ise 787 mio USD olarak gerçekleşmiştir. İhracatın %55’lik bölümü Asya’ya yapılmış.

Türkiye’de bor kullanımının artırılmasına yönelik olarak demir-çelik, temizlik ve tarım sektörlerinde son yıllarda önemli Ar-Ge çalışmaları yapılmış;

  • Demir-çelik sektöründe tozlaşan cürufa kolemanit ilave edilerek kompakt yapıda cüruf elde edilmiştir.
  • Temizlik sektöründe Eti Matik Borlu Temizlik Ürünü piyasaya arz edilmiştir. İçerdiği aktif oksijen nedeni ile çamaşır yıkamada ağartıcı olarak sodyum perborat tetrahidrat ve monohidrat, bu sektörde en yaygın kullanılmakta olan bor ürünleridir.
  • Etidot-67 ( Zirai Bor ) geliştirilmiş ve piyasaya sunulmuştur. Bor gibi mikrobesleyiciler ürün kalitesinde ve gelişiminde önemli rol oynamaktadır. Yapılan araştırmalarda dünyada tarım alanlarında bor eksikliği en fazla olan ülkenin Çin olduğu ortaya çıkmıştır. Bu kapsamda, Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü tarafından ülkemiz tarım topraklarının bor içeriğini belirlemeye yönelik proje yürütülerek 9.000 toprak örneği ile “Türkiye Toprakları Bor Haritası” oluşturulmuştur.

Türkiye’de bor ürünlerinin tüketildiği başlıca sektörler; cam ve seramiktir. Dünyadaki 25 en büyük cam üreticisinden 1 tanesi Türkiye’de. 7 adet ile ABD birinci sırada. Fakat gelişime bakacak olursak son 10 yılda Türkiye cam sektörü %140 büyüme göstermiş.

Seramik sektörü, yaklaşık 2 mia USD işlem hacmi ve yaklaşık 1 mia USD ihracatı ile Türkiye’nin önemli endüstrileri arasında yer almakta.

Ülkemizde tarım sektöründe sistematik bor madeni kullanım alışkanlığı henüz oluşmamış.

Sonuç olarak, önemli kullanım alanları olan bu elementin, katma değeri yüksek üretimlerde kullanılması, stratejik sektörlerde kullanımın bir an evvel teşvik edilmesi ( tarım gibi ) gerekiyor. “Bor ” konulu konuşmalarda “biz işlemeden ancak ham haliyle satıyoruz, elimizdeki büyük bir değeri yeterince kullanmıyoruz” görüşünün yanlış olduğunu kısmen görmüş oluyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Follow by Email
LinkedIn
LinkedIn
Share