İSLAMİ HİSSE SENEDİ ENDEKSLERİ

İslami hisse senedi endeksleri, İslâmi prensiplere uygun faaliyet gösteren şirketlerin hisse senetlerinden oluşturulan endeks türüdür ve İslâmi sermaye piyasası araçlarından biridir. İslami hisse senedi endeksleri borsa kotunda yer alan şirketlerin niteliksel ve niceliksel filtreleme aşamasını geçenleri arasından seçilerek oluşturulmaktadır. İslami endekslerin oluşturulmasının amacı Müslüman yatırımcıların hisse senedi piyasalarına yatırım yapabilmelerini sağlamaktır (Yıldız, 2015, s. 3).

İslâmi finansal ürünler alternatif yatırım araçlarıdır ve gayrimüslimlerde söz konusu enstrümanlara ilgi göstermektedir. Bu bağlamda bu enstrümanlara yatırım yapan yatırımcılar da geleneksel yatırımlarda olduğu gibi minimum riske katlanarak maksimum getiri elde etmeyi amaçlamaktadır (Kamışlı, Kamışlı ve Temizel, 2017, s. 575). Her bir İslami hisse senedi endeksi, kendi İslami danışma kurulu tarafından onaylanan kurallara ve düzenlemelere tabidir. İslami hisse senedi endekslerini hazırlayan kurum ve kuruluşlar, Şeriat kurullarından uygunluk onayı alan firmaları tespit etmekte ve belirli periyotlarla (genellikle 3 ay) firmaları tekrar gözden geçirmektedirler. Endeks kapsamına dâhil edilecek firmaların seçiminde uygulanan nitel ve nicel kriterler, kurum ve kuruluşlara danışmanlık yapan bağımsız şeriat kurulları tarafından belirlenmektedir (Buğan, 2016, s. 251).

Dünya’da faaliyet gösteren endeks sağlayıcıların genel itibariyle; geleneksel finans hizmetleri (bankacılık, sigortacılık), alkol, domuz ve ürünleri, tütün, silah ve savunma, gazino ve kumar, otel işletmeciliği, sinema, pornografi vb. içerikli faaliyetler gerçekleştiren firmaları endeks dışında tuttuğu görülmektedir. Bununla birlikte, faaliyetler ve rasyolar konusunda farklı kriterler ve oranların belirlenmesinde uygulamada standart bir yaklaşım bulunmamaktadır (Çürük, 2013, s. 100). Bu farklılıklar çalışmanın ilerleyen bölümlerinde incelenecektir.

İslami Hisse Senedi Endekslerinin Tarihçesi

İslâmi finansın kurumsallaşmaya başladığı 1970’li yıllardan sonra ortaya çıkan İslâmi banka ve finansal kuruluşlar Müslüman yatırımcıların tasarruf ve fonlarını değerlendirebileceği kurumlar olarak gelişmeye başlamıştır. Yatırım yapılacak alanların oldukça sınırlı olması, yatırımcıları menkul kıymet piyasalarında işlem gören hisse senetlerine yönlendirmiştir. Hisse senetlerine yatırım yapmak 1990’ların sonlarına kadar İslâmi hassasiyetleri yüksek olan yatırımcılar için caiz bir yatırım alanı olarak görülmemesine rağmen daha sonra faaliyet alanı İslâm’a uygun olan şirketlerin hisse senetlerine yatırım yapılabileceği fikri gelişmeye başlamış ve endeksler oluşturulmuştur (Ülev ve Özdemir, 2015, s. 48).

İslâmî sermaye piyasalarının gelişimiyle ilgili en önemli kırılma noktası İslâmî Fıkıh Akademisinin 1992 yılında yayımlamış olduğu fetvadır. 1992 yılında Cidde’de yapılan İslam Fıkıh Akademisi’nin 7. Toplantısında hisse senetlerinin kâr ve zarara iştirak etmesi sebebiyle, kural olarak helal olduğu, fakat bunun, hisse senedi ihraç eden şirketin ticari işlem ve amaçlarının meşru oluşuyla yakından ilgili bulunduğu belirtilmiştir.

Bu kararın ardından özellikle Ortadoğulu yatırımcıların İslam’a uygun faaliyet gösteren şirketlerin hisse senetlerine ve yatırım fonlarına ilgileri artmıştır. Bu ilgi ve eğilim, İslami hisse senetleri piyasaları ile ilgili ürün geliştirme faaliyetlerini hızlandırmış ve 1990’ların sonunda yatırımcılar İslâmi endekslerle tanışmışlardır (Yıldız, 2015, s. 2). 1990’lı yılların sonunda DJ, MSCI, FTSE Russel vb. gibi endeks sağlayıcılar belirli İslâmi kaidelere uygun İslami hisse senedi endeksleri yayımlamaya başlamışlardır (Camgöz, 2015, s. 133).

Aralık 1995’te bir alt küme endeks olarak, Dow Jones İslâmi Pazar Endeksi (DJIM), Dow Jones Küresel Endeksleri (DJGI) altında piyasaya sürülmüştür (Girard ve Hassan, 2010, s. 2). İlk ulusal İslami hisse senedi endeksi ise Malezya’da Mayıs 1996’da RHB Unit Trust Management tarafından yayınlanmıştır.

Küresel anlamda ise ilk İslami hisse senedi endeksi 1998 yılında Kuveyt ve FTSE Grubun iş birliğiyle Faisal Finans ve Votebel Bank tarafından, 150 halka açık küresel şirketin dahil edildiği DMI 150 Endeksi’dir. Daha sonra aynı yıl, 1980‘li yıllarda görülmeye başlayan sosyal sorumluluk endekslerine paralel oluşturulan ve içinde 500 şirketi barındıran global bir endeks olan SAMI (Socially Aware Muslim Index- Toplumsal Açıdan Duyarlı Müslüman Endeksi) oluşturulmuştur (El Khamlichi, Sarkar, Arouri ve Teulon, 2014, s. 1138).

DJ ve FTSE, dünya çapında 2000’den fazla şirketin kote olduğu İslâmi endeksler yayınlamış ve İslâmi kriterleri karşılayan endeksleri yayınlamak için gereken çeşitli tarama (screen) kriterlerinin oluşturulmasında öncü bir rol üstlenmişlerdir.

DJIM, 9 Şubat 1999’da 34 ülkeden İslâmi prensiplere uygun hisse senetlerini ilk küresel İslâmi hisse senedi ölçüt endeksi olarak yayınlamaya başlanmıştır. Bu endeks faaliyetleri İslâm’a uygun olan ve faize dayalı borç/ sermaye oranı %33’ü geçmeyen şirketlerden oluşmaktaydı ve belirlenen kriterlere uymayan şirketler endeksten çıkarılmaktaydı (Ülev ve Özdemir, 2015, s. 48).

Bunları, 17 Nisan 1999’da Kuala Lumpur Stock Exchange bünyesinde hesaplanmaya başlanan Bursa Malaysia tarafından yayınlanan “Kuala Lumpur Shari’a Index” ve Ekim 1999’da FTSE Group tarafından yayınlanan ve 29 ülkeden hisse senetlerini barındıran “FTSE Global Islamic Index Series” takip etmiştir. Standard & Poors, 2006’dan bu yana “Şeriat Uyumlu Endeksler” başlığı altında “The S&P 500 İslâmi Hisse Senetleri Endeksi”, “The S&P Avrupa 350 İslâmi Hisse Senetleri Endeksi”, “The S&P Japonya 500 İslâmi Hisse Senetleri Endeksi”, “S&P/IFCI Large-MidCap İslâmi Hisse Senetleri Endeksi” şeklinde farklı kategorilerde endeksler yayınlamaktadır. Diğer bir grup ise “The MSCI Islamic Index Series”’tir (Çürük, 2013, s. 103). Şu an bu endeksler dışında MSCI Barra, BSE TASIS, Global GCC gibi kurumların yüzden fazla İslâmi endeksi bulunmaktadır (Ülev ve Özdemir, 2015, s. 48).

1999 yılında Asya, Avrupa ve ABD’nde oluşturulan İslâmi endeksler İslâmi finansın küresel ekonomiye entegrasyonunda önemli bir adım teşkil etmiştir. Aynı şekilde, güçlü talep uluslararası bankalarında yeni İslâmi endeksler oluşturmasına aracı olmuştur (Çürük, 2018, s. 57). Bunların yanında Aralık 2006’da başlayan ve içerisinde 70 ülkeden hisse senedi barındıran S&P İslâmi Hisse Senetleri Endeksi Serisi, yine benzer şekilde 70 ülkeden İslâmi prensiplere uygun hisse senetleri ile oluşturulan ve Mart 2007’de hesaplanmaya başlayan MSCI Global İslâmi Endeksi ve Avrupa bölgesindeki şirketlerin hisse senetlerinden oluşan Stoxx Europe İslâmi Hisse Senetleri Endeksi yer almaktadır (Catherine S F Ho, Afiqah, Rahman ve Hafizha, 2016, s. 175).

Aşağıdaki Tablo 4’te ülkeler bazında İslâmi endekslerin kuruluş tarihleri gösterilmektedir;

Tablo 1. İslâmi Endekslerin Ülke Bazında Oluşturulma Yılları

Dow Jones Islamic Market Index (DJIMI)ABD1999
Morgan Stanley Global Islamic Index (MSGII]ABD2007
Standard & Poor Shari’ah Index (S&PSI)ABD2007
Russell Jadwa Shari’ah Global Index (RJSGI)ABD2009
FTSE Islamic Index (FTSEII)İngiltere2004
Royal Bank of Scotland Shari’ah Index (RBSSI)İngiltere2008
DMI  150 Islamic Index (DMII)İsviçre1999
Bombay Stocks Exchange Shari’ah 50 Index (BSESI)Hindistan2008
Jakarta Islamic Index (IJLLJ)Endonezya2003
Kuala Lumpur Shari’ah Index (KLSI)Malezya2000
Hong Kong Islamic Index (HKII)Hong Kong2007
Société Generale Wise Shari’ah Index (SGWSI)Hong Kong2008

Kaynak : (Catherine Soke Fun Ho, Abd Rahman, Yusuf ve Zamzamin, 2014), s. 112

Uluslararası endekslerin yanı sıra, Malezya, Hindistan, Pakistan, Suudi Arabistan, Tayvan, Bahreyn ve Türkiye gibi ülkeler ulusal düzeyde endeksler yayınlamıştır (Çürük, 2018, s. 57).

Türkiye’de ise ilk İslâmi endeks 2011 yılında Katılım30 adıyla kurulmuştur. Bu endeks Borsa İstanbul’da İşlem gören ve belli İslâmi prensiplere uygun faaliyet gösteren 30 şirketin hisse senetlerinden oluşturulmuştur. 2014 yılında Katılım50 adıyla ikinci bir endeks daha yayınlanmaya başlanmıştır. Sonrasında Katılım Model Portföy Endeksi ve Ziraat Portföy Endeksi faaliyete geçmiştir.

KAYNAKLAR

Buğan, M. F. (2016). İslami̇ Hi̇sse Senedi̇ Endeksleri̇. D. Ç. Y. Seyfettin Erdoğan, Ayfer Gedikli (Ed.), İslam Ekonomisi ve Finansı içinde . İstanbul: Umuttepe Yayınları.

Camgöz, M. (2015). İslami Endekslerin Çeşitlendirme Düzeyi Üzerine Bir İnceleme. Efil Journal, 1(2), 132–151.

Çürük, S. A. (2013). İslami Finansın Türkiye’deki Gelişimi, Mevcut Sorunlar ve Çözüm Önerileri. Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi.

Çürük, S. A. (2018). Sermaye Piyasalarında İslami Endekslerin Kullanımı; Borsa İstanbul Örneği. Turkish Studies Economics, Finance and Politics, 13(22). doi:10.7827/TurkishStudies.13769

El Khamlichi, A., Sarkar, K., Arouri, M. ve Teulon, F. (2014). Are Islamic equity indices more efficient than their conventional counterparts? Evidence from major global index families. Journal of Applied Business Research, 30(4), 1137–1150. doi:10.19030/jabr.v30i4.8660

Girard, E. ve Hassan, M. K. (2010). Faith-Based Ethical Investing : The Case of Dow Jones Islamic Indexes. Islamic Economic Studies, 17(2).

Ho, Catherine S F, Afiqah, N., Rahman, A. ve Hafizha, N. (2016). Comparison of Quantitative Shariah-Compliant Screening Methods, (December 2011).

Ho, Catherine Soke Fun, Abd Rahman, N. A., Yusuf, N. H. M. ve Zamzamin, Z. (2014). Performance of global Islamic versus conventional share indices: International evidence. Pacific Basin Finance Journal, 28(June), 110–121. doi:10.1016/j.pacfin.2013.09.002

Kamışlı, M., Kamışlı, S. ve Temizel, F. (2017). Bölgesel İslami Hisse Senedi Endeksleri Arasındaki İlişkilerin Analizi. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 574–587.

Ülev, S. ve Özdemir, M. (2015). Katılım Endeksi ile Piyasa Faiz Oranları Arasındaki Nedensellik İlişkisi. International Congress on Islamic Economics and Finance içinde (ss. 47–54). Sakarya.

Yıldız, S. B. (2015). Katılım30 Endeksi İle BİST100 Endeksi’nin Performanslarının Değerlendirilmesi. Finans Politik ve Ekonomik Yorumlar, 52(606), 41–53.

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.