İSLÂMİ HİSSE SENETLERİNDE TARAMA / FİLTRELEME VE TEKNİKLERİ

İslâmi Hisse Senetlerinde Tarama / Filtreleme

İslâmi endeksler, İslam hukukunun kendine özgü niteliğine göre yapılandırılmıştır ve çok sayıda firmayı İslâmi gereklilikler açısından filtrelemektedir. İslami hisse senetleri oluşturulurken, faaliyet alanları ve çeşitli finansal oranlara göre filtreleme işlemi uygulanmaktadır. Şirketin İslâm dini tarafından faaliyette bulunulması yasaklanmış alanlarda faaliyet göstermesi halinde İslâmi hisse senedi endeksi içerisinde yer alamamaktadır. Ayrıca İslâmi endeksler, büyük miktarlarda faiz ödeyen veya alan firmaları (nakit mevcudundan veya kaldıraçtan ötürü) hariç tutmaktadır. Kriterleri sağlayan şirketler listeye alındıktan sonra periyodik olarak filtremeler tekrarlanmaktadır. Üç veya altı aylık sürelerde gerçekleştirilecek olan denetim ve gözden geçirme süreçleri sayesinde, endeks sağlayıcı kurum, şirketlerden herhangi birinin izleme kriterlerine uymadığı tespit ederse, bu şirketleri endeksten çıkarmaktadır.

Yatırım yapmadan önce bir İslami hisse senetlerinin taranması ihtiyacı, Müslümanların yasaklanan faaliyet ve yatırıma asla katılmaması gerektiğini bildiren Şeriat ilkelerinden kaynaklanmaktadır. İslami hisse senetleri yatırım dünyasında, Şeriata uygun yatırımlar, seçim yapılmadan önce hisse senetlerinin belirli niteliksel ve niceliksel kriterlere göre tarandığı sosyal açıdan sorumlu yatırımlar (SRI) veya etik yatırımlar doğrultusunda değerlendirilebilir. Bütün bu tarama ve tanımlamalar, Şeriat âlimleri tarafından çerçevesi çizilen bir dizi nitel ve nicel taramalar uygulanarak elde edilmektedir. Hisse senetleri belirli bir strateji doğrultusunda filtrelenmekte ve sonrasında tüm hisse senetleri evreni belirli yatırım stratejisine uyan daha az sayıda hisse senedine indirgenmektedir. Nihayetinde yatırımcıların ve İslâmî finansal kurumların yatırım yapabileceği hisse senetleri evreni belirlenmiş olmaktadır.

Dünya’da faaliyet gösteren endeks sağlayıcıları bazen kendi bünyelerinde oluşturdukları fetva kurullarına danışmakta, bazen de başka bir kurumdan danışmanlık hizmeti almaktadırlar. Dow Jones ve MSCI kendi bünyesi içinde fıkıh uzmanlarından oluşan bağımsız bir fetva kuruluna sahiptir. FTSE RUSSEL, S&P Global ve ZP ise fıkhi danışmanlık hizmetleri için Yasaar Ltd., Ratings Intelligence Partners ve ISFA gibi kendi bünyeleri içinde fıkıh uzmanları bulunduran farklı kurumlardan hizmet almaktadır.

İslâmi Hisse Senetlerinde Niteliksel Filtreleme (Sektörel Tarama)

Faaliyet alanına yönelik taramada, şirketlerin ana faaliyet alanlarının İslâmi uygunluğu incelenir. Şirketin ana faaliyet konusu uygunsuz kabul edilen ticari faaliyetlerden oluşuyorsa şirket dışlanır ve elenir. Ayrıca şirketin ana faaliyet konusu uygun bulunmayan faaliyetler dışında olsa bile, uygun olmayan gelir elde ediyorsa firma dışlanır. Şeriat, alkol ve domuz eti tüketimi gibi Müslümanlar için izin verilmeyen bazı hususları açıkça tanımlamaktadır ve bu nedenle, uyumlu şirketlerin bu tür faaliyetlerden kısmen de olsa kazanç elde etmeye katılmalarına izin verilmemektedir.

Tüm endeks metodolojilerinde özellikle belirtilen uygunsuz faaliyetler, alkol üretimi ve satışı, faiz tabanlı konvansiyonel finansal hizmetler, domuz yetiştiriciliği, tütün üretimi ve satışı, kumar, vadeli altın ve gümüş alım-satımı, müstehcen içerik barındıran reklamcılık ve yayıncılıktır. Şirketin bu alanların birinde faaliyet göstermemesine rağmen bağlı oldukları iş ortaklıkları ve iştirakleri uygun olmayan alanlardan birinde faaliyet gösteriyor ise şirket İslâmi hisse endeksi içerisinde yer alamamaktadır.

Bu şirketlerin faaliyetlerinden elde edilen gelirler de iştirak oranları dikkate alınmak suretiyle hesaplamalarda dikkate alınmaktadır. Eğer bir şirketin yasak faaliyetlerinin olduğu biliniyor ancak resmi veya doğrulanabilir kaynaklara göre gelir ayrıştırması yapılması mümkün olmuyor ise şirketten doğrudan alınan bilgiye dayanarak bir değer veya aralık bulunmaktadır. Eğer bu bulunan değer veya değer aralığı ile şirket gerekli finansal oranları sağlamıyorsa veya sağladığına dair yeterli bilgiye ulaşmak mümkün olmuyor ise şirket hisseleri alım-satıma konu edilememektedir.

Sektörel izleme aşamasındaki en önemli işlemlerden birisi işletmelerin ana faaliyet alanlarının tespit edilmesidir. Bu alanların belirlenmesinde kabul edilmiş genel bir metodoloji bulunmamaktadır. Özellikle büyük endeks sağlayıcılar kendi geliştirdikleri metodolojiyi kullanmaktadırlar. Bu metodolojilerden en detaylı hazırlanmış olanı MSCI tarafından kullanılan GICS (The Global Industry Classification Standard) standardıdır. Bu standartta her bir şirket faaliyet alanına uygun düşen bir kod almaktadır. Bu kod şirketin elde ettiği kazançlar ve piyasada oluşturduğu algı dikkate alınarak belirlenmektedir. DJ ve S&P Global ise kendi geliştirmiş oldukları başka bir endüstriyel sınıflandırma sistemini kullanmaktadırlar. Türkiye’de BMD (Bizim Menkul Değerler) ve ZP (Ziraat Portföy) ise sektörel izleme aşamasında ele aldıkları şirketlerin faaliyet alanının tespit edilmesinde ilgili şirketin ana sözleşmesini dikkate almaktadır.

İslâmi Hisse Senetlerinde Niceliksel Filtreleme (Finansal Tarama)

Niteliksel ekranlar uygulanarak varlık evreni küçültüldükten sonra, ikinci adımda, bir dizi nicel veya finansal tarama uygulanmaktadır. Bu aşama, endeks sağlayıcılar tarafından kullanılan farklı finansal tarama yöntemleri arasında dikkate değer farklılıklar bulunduğundan en tartışmalı kısımdır. Finansal veya niceliksel tarama aşamasında genelde faizli borçlar, ticari alacaklar ve faiz getirili menkul kıymetler gibi üç bilanço/gelir tablosu rasyosu üzerinde durulmaktadır.

Bu aşamada, elde kalan şirketlerin belirli bazı finansal oranları için belirlenmiş eşik değerleri aşıp aşmadığı kontrol edilmektedir. Niteliksel taramanın yanı sıra nicel taramanın kullanılmasının nedeni, Şeriatın faiz karşılığı alım satım faaliyetlerine katılmayı yasaklaması ve bu nedenle şirketlerin bu tür uygulamalara ne kadar derinlemesine dâhil olduklarını analiz etmek gerektiğidir. Burada faize katılım, şirketin ne kadar faize dayalı gelir elde ettiği ve şirketin borcu için ne kadar faiz ödediği ile ölçülür. İslâm’da paranın kendisi para karşılığı alınıp satılabilecek bir varlık olmadığından, bir şirketin nakit ve nakit benzerlerinin seviyesi ölçülmeli ve izin verilen maksimum eşikle karşılaştırılmalıdır.

Şeriat âlimleri bu tür durumları daha fazla çıkmaz haline getirmemek için farklı Şeriat kaynaklarını kullanmış, bu da İslâmi bir perspektiften kabul edilebilir faiz miktarını sınırlayan eşiklerin tanımlanmasına ve bu Şeriat dışı kazançlarla ne yapılacağına dair çözümler oluşturmaya yol açmıştır. Kur’an-ı Kerim ve hadis, finansal analiz için hangi eşiğin kabul edilebilir olduğunu açıkça belirtmemektedir. Tanımlanan eşikler, doğrudan sermaye piyasalarıyla ilgili olmayan İçtihat ve Şeriat yorumlarına dayandığından, bilim adamlarının nicel kriterlerini belirlemek için kullanabilecekleri bir dereceye kadar özgürlük alanları vardır.

Şirketlerin faiz gibi uyumsuz faaliyetlere ne ölçüde dâhil olduklarını ölçmek için, ilgili şirketler tarafından yayınlanan mali tablolar kullanılarak kapsamlı bir mali analiz yapılmaktadır. Çoğu ülkede şirketler yıllık, altı aylık veya en fazla üç aylık bazda finansal sonuçları yayınlamak zorunda olduklarından, tarama süreci ve uyum süresi tanımı büyük ölçüde yayınlanan raporların sıklığına bağlıdır. Nicel tarama ekranları izin verilen maksimum eşik seviyesiyle şirketin mali rasyolarını karşılaştırır. Bu oranlar, bir yatırımın likidite, faiz, borç ve izin verilmeyen gelir gibi farklı yönlerine odaklanır.

 

KAYNAKLAR

Buğan, M. F. (2019). İslami Hisse Senedi Piyasası (1.Edition.). Ankara: Nobel Bilimsel Eserler.

Camgöz, M. (2018). İslami Hisse Senedi İzleme Teknikleri: Tasvîri Bir Yaklaşım. Bilimevi İktisat Dergisi, 1(1), 50-68.

Çürük, S. A. (2018). Sermaye Piyasalarında İslami Endekslerin Kullanımı; Borsa İstanbul Örneği. Turkish Studies Economics, Finance and Politics, 13(22). doi:10.7827/TurkishStudies.13769

Dede, K. (2017). Katılım Bankalarında Hazine Ürünleri ve Sermaye Piyasası Uygulamaları. İstanbul: Türkiye Katılım Bankaları Birliği. http://www.tkbb.org.tr/Documents/Yonetmelikler/sermayepiyasalariuygulamalari.pdf adresinden erişildi.

Derigs, U. ve Marzban, S. (2008). Review and analysis of current Shariah-compliant equity screening practices. International Journal of Islamic and Middle Eastern Finance and Management, 1(4), 285-303. doi:10.1108/17538390810919600

Güçlü, F. (2019). Katılım30 Endeksi̇ni̇n Zamanla Deği̇şen Betası. Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi, 0-2. doi:10.18092/ulikidince.515150

Shofawati, A. (2018). Islamic Screening Mechanism of Islamic Capital Market—A Comparison Between the Fatwa—DSN-MUI, The Kuala Lumpur Stock Exchange Islamic Index and the Dow Jones Islamic Market Index. KnE Social Sciences, 3(10), 1141-1151. doi:10.18502/kss.v3i10.3456

 

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.